Bir deney raporunu, statik projeyi ya da yapı denetim yazışmasını okurken en çok zaman kaybettiren şey, terimin tam olarak neyi ifade ettiğini hatırlamaya çalışmaktır. Aşağıda şantiye ve laboratuvar dilinde geçen 69 terimin karşılığı, beş başlık altında toplandı: beton ve taze beton, donatı ve çelik, karot ve tahribatsız muayene, yapı-deprem-dönüşüm, süreç ve mevzuat.
Tanımlar kısa tutuldu; ilgili yöntemin nasıl uygulandığını merak ederseniz her maddeden konunun ayrıntılı anlatıldığı hizmet sayfasına geçebilirsiniz. Karot nedir, slump ne ölçer, ferroscan ne işe yarar gibi başlıklar, doğrudan verdiğimiz hizmetlerin karşılığıdır.
Çimento, agrega (kum-çakıl), su ve gerektiğinde katkı maddelerinin karışımından oluşan, zamanla sertleşerek dayanım kazanan yapı malzemesi. Basınca çok dayanıklı, çekmeye ise zayıftır; bu yüzden içine donatı yerleştirilir.
Betonun basınç, çelik donatının çekme kuvvetini karşıladığı birleşik taşıyıcı sistem. İkisinin birlikte çalışabilmesi, çeliğin betona kenetlenmesine (aderans) bağlıdır.
Betonun 28 günlük karakteristik basınç dayanımını gösteren tanım. TS EN 206+A2 gösteriminde C25/30 gibi yazılır: ilk sayı silindir, ikinci sayı küp numunedeki dayanımdır. Ayrıntı: beton sınıfları tablosu.
Numunelerin en fazla %5'inin altında kalması beklenen alt sınır değer. Ortalama dayanım değildir; bu yüzden tek bir numunenin sınıfı geçmesi “beton tuttu” anlamına gelmez.
Beton numunesinin kırılıncaya kadar yüklenerek ölçülen taşıma kapasitesi (MPa). TS EN 12390-3'e göre preste yapılır; betonun sınıfını belirleyen temel deneydir. Ayrıntı: basınç dayanımı tayini.
Sertleşmiş betonun birim hacmindeki kütlesi (kg/m³). TS EN 12390-7'ye göre ölçülür; boşluk oranı ve sıkıştırma kalitesi hakkında fikir verir. Ayrıntı: yoğunluk tayini.
Taze betonun kıvam ve işlenebilirlik ölçüsü. Standart koniye doldurulan betonun, koni kaldırıldığında ne kadar çöktüğü santimetre olarak okunur (TS EN 12350-2). Kıvamı açmak için sahada su eklemek dayanımı doğrudan düşürür. Ayrıntı: slump deneyi.
Dökümdeki beton sıcaklığı; sıcak havada priz hızlanır ve çatlak riski artar, soğukta dayanım kazanımı yavaşlar. TS EN 206+A2 sınır değerler tanımlar. Ayrıntı: sıcaklık ölçümü.
Betonun dayanım kazanabilmesi için gereken nem ve sıcaklık koşullarının sağlanması. Laboratuvar numunelerinde TS EN 12390-2 koşulları esastır; kürsüz bekletilen numune, aynı betondan alınmış olsa bile düşük değer verir. Ayrıntı: kür ve numune hazırlama.
Çimento-su tepkimesiyle betonun akıcılığını kaybedip katılaşmaya başlaması. Priz başlangıcı ve sonu, dökümün ve yüzey işlemlerinin zamanlamasını belirler.
Çimento ile suyun kimyasal tepkimesi. Dayanımı bu tepkime üretir ve ısı açığa çıkarır; kalın kesitlerde bu ısı iç-dış sıcaklık farkı ve çatlak riski yaratır.
Karışımdaki su kütlesinin çimento kütlesine oranı. Betonun dayanımını ve geçirimsizliğini belirleyen en kritik değişkendir; oran arttıkça dayanım düşer.
Bir metreküp betondaki çimento miktarı (kg/m³). Tek başına dayanımı garanti etmez; su/çimento oranı ve agrega dizilimi belirleyicidir.
Betonun hacimce en büyük bileşeni olan kum, çakıl ve kırmataş. Tane dağılımı, temizliği ve dayanımı betonun performansını doğrudan etkiler.
Betona akışkanlık, priz hızı, don direnci gibi özellikler kazandırmak için katılan kimyasallar. Akışkanlaştırıcı, su eklemeden kıvam açmanın doğru yoludur.
Taşıma, boşaltma veya aşırı vibrasyon sırasında betonun bileşenlerine ayrışması. Ayrışan bölgede dayanım ve geçirimsizlik düşer.
Yerleştirilen betonun yüzeyine su çıkması. Yüzey dayanımını zayıflatır; yüzey işlemine su tamamen çekilmeden başlanmamalıdır.
Bir döküm katmanı priz almaya başladıktan sonra üstüne beton dökülmesiyle oluşan zayıf birleşim yüzeyi. Taşıyıcı sistemde sonradan düzeltilmesi zordur.
Betonun kuruma ve hidratasyon sonucu hacim küçültmesi. Engellendiğinde çekme gerilmesi ve çatlak oluşturur; kür bu etkiyi azaltır.
Havadaki karbondioksitin beton örtüsüne işleyerek alkaliteyi düşürmesi. İlerlediğinde donatıyı koruyan pasif tabaka bozulur ve korozyon başlar.
Betonu tesisten şantiyeye karıştırarak taşıyan araç. Kapasitesi genellikle 8-12 m³'tür; yolda geçen süre kıvamı doğrudan etkiler. Hesap için: beton hacmi hesaplama.
Yerleştirilen betondaki hava boşluklarını gidermek için kullanılan sıkıştırma aracı. Yetersiz vibrasyon boşluk, aşırı vibrasyon segregasyon yaratır.
Temel altına, tesviye ve temiz çalışma yüzeyi oluşturmak için dökülen düşük dayanımlı beton. Taşıyıcı işlevi yoktur.
Betonarme elemanda çekme kuvvetini karşılayan çelik çubuklar. Beton basınca, donatı çekmeye çalışır.
Donatı yüzeyindeki enine çıkıntılar. Betona kenetlenmeyi sağlar; geometrisi TS 708'de tanımlıdır ve laboratuvarda ölçülür.
Betonun donatıya kenetlenme kabiliyeti. Nervür geometrisi, paspayı ve beton kalitesi belirler; yetersiz aderans hesaptaki taşıma gücünün sahada karşılanamamasına yol açar.
Çeliğin kalıcı şekil değiştirmeye başladığı gerilme değeri (MPa). Çekme deneyinde ölçülen temel değerlerden biridir. Ayrıntı: çelik çekme deneyi.
Çeliğin kopmadan önce dayanabildiği en yüksek gerilme. Akma dayanımına oranı, elemanın deprem davranışı için önemlidir.
Çelik numunenin koptuğu ana kadar boyunda meydana gelen yüzde uzama. Sünekliğin doğrudan ölçüsüdür. Ayrıntı: kopma uzaması ve süneklik.
Elemanın kırılmadan önce şekil değiştirebilme kapasitesi. Depremde dayanım kadar belirleyicidir; sünek olmayan yapı ani ve uyarısız göçer.
Donatının gerçek kütlesinin nominal değerden sapma sınırı. Eksik kütle, eksik kesit demektir; TS 708 çapa göre sınır tanımlar. Hesap için: donatı ağırlık hesabı.
Kolon ve kirişte boyuna donatıyı saran, kesme kuvvetini karşılayan ve çekirdek betonu kuşatan donatı. Sıklığı deprem performansında kritiktir.
İki donatı çubuğunun kuvvet aktarabilmesi için üst üste bindirildiği uzunluk. Çap, beton sınıfı ve donatı sınıfına göre projede belirlenir.
Donatının beton yüzeyine olan en yakın mesafesi. Korozyondan ve yangından korunmanın temel şartıdır; ferroscan ile ölçülebilir.
Donatının paslanması. Pas hacim büyüttüğü için beton örtüsünü çatlatır ve kesit kaybı yaratır; sıyırma ile yerinde incelenir.
Mevcut betona delik açılıp epoksi/kimyasal ankrajla yeni donatı ekilmesi ve çekip koparma testiyle doğrulanması. Şu an kapsamımız dışındadır.
Sertleşmiş yapıdan elmas uçlu makineyle alınan silindirik beton numunesi. Mevcut binanın gerçek dayanımını ölçmenin doğrudan yoludur. Ayrıntı: karot alma ve testi.
Alınan karotun boy/çap oranı düzeltmeleriyle preslenerek dayanımının belirlenmesi (TS EN 12504-1). Proje değerini değil, binanın bugünkü durumunu gösterir.
Yapıya kalıcı zarar vermeden bilgi toplayan yöntemlerin ortak adı: ferroscan tarama, test çekici, ultrases. Karot noktalarının seçilmesinde de kullanılır.
Elektromanyetik tarama ile donatının yerini, çapını ve paspayını betona dokunmadan belirleyen yöntem. Karot alınacak noktanın donatı kesmemesini sağlar. Ayrıntı: ferroscan tarama.
Yüzeye çarpan kütlenin geri sıçrama oranını ölçerek yüzey sertliği hakkında fikir veren tahribatsız yöntem (TS EN 12504-2). Tek başına dayanım kararı için yeterli değildir. Ayrıntı: test çekici deneyi.
Donatının bulunduğu bölgede beton örtüsünün kaldırılarak çap, korozyon ve donatı düzeninin gözle ve ölçümle incelenmesi. Ayrıntı: sıyırma ve donatı analizi.
Betonun içindeki donatı ve boşlukların ışınla görüntülenmesi. Erişimin iki taraflı olduğu özel durumlarda kullanılır.
Yapıdaki yükleri toplayıp zemine aktaran elemanların bütünü: kolon, kiriş, perde, döşeme ve temel.
Düşey yükleri taşıyan ve depremde yatay kuvvet aktaran düşey taşıyıcı eleman.
Döşemeden aldığı yükü kolonlara aktaran yatay taşıyıcı eleman.
Düzlemi içinde yüksek yatay yük taşıyan, uzun kesitli betonarme duvar. Depremde yatay ötelenmeyi sınırlar.
Kat yüklerini toplayan yatay plak eleman. Aynı zamanda katı bir bütün gibi davranmasını sağlayan diyafram görevi görür.
Yapının tamamının altına yayılan kalın plak temel. Zemin taşıma gücünün düşük olduğu durumlarda tercih edilir.
Kolonun döşemeyi delerek geçmesi biçimindeki kırılma. Kirişsiz döşemelerde kritik kontrol başlığıdır.
Elemanı boyuna eksenine dik kesmeye zorlayan kuvvet. Etriye sıklığı bu kuvvete göre belirlenir; kesme kırılması gevrek ve ani olur.
Mevcut binanın belirli bir deprem düzeyinde hangi hasar seviyesinde kalacağının hesapla belirlenmesi. Girdisi laboratuvar verisidir. Ayrıntı: performans analizi.
Taşıyıcı sistemi deprem sırasında can güvenliğini tehlikeye düşürecek ölçüde hasar görmesi beklenen bina. Tespit, 6306 sayılı Kanuna göre lisanslı kuruluşça yapılır. Ayrıntı: riskli yapı tespiti.
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. Yeni binaların deprem tasarımı ile mevcut binaların değerlendirme esaslarını belirler.
Mevcut yapının taşıma kapasitesini artırmak için yapılan takviye uygulaması (mantolama, perde ilavesi, lifli polimer). Uygulama kapsamımız dışındadır; laboratuvar verisi sağlarız.
Yapının oturacağı zeminin taşıma gücü ve davranışının araştırılması. Kapsamımız dışındadır; jeoteknik kuruluşlarca yürütülür.
Deneye tabi tutulmak üzere standarda uygun biçimde alınan malzeme parçası. Yanlış alınan numune, doğru yapılan deneyi de geçersiz kılar. Ayrıntı: numune alma.
Numunenin nereden, ne zaman, kim tarafından alındığının ve laboratuvarda hangi aşamalardan geçtiğinin kayıtla takip edilebilmesi.
Ölçüm cihazının, bilinen bir referansa göre sapmasının belirlenmesi. Kalibrasyonu güncel olmayan cihazın sonucu değerlendirilemez.
Laboratuvarın imzalı çıktısı. Numune bilgisi, uygulanan standart, ölçüm sonucu ve varsa sapmaları içerir; bağlayıcı olan tek belgedir.
Yapı denetim sürecinde imalatın belirli aşamalarında yapılan kontrol. Her seviyede öngörülen deneylerin tamamlanmış olması gerekir.
4708 sayılı Kanun kapsamında yapının projeye ve mevzuata uygunluğunu denetleyen kuruluş. Laboratuvar deneylerini bağımsız kuruluşlara yaptırır.
Yapım işini üstlenen, yetki belgesi numarası bulunan gerçek veya tüzel kişi.
Mimari veya statik projeyi hazırlayan yetkili mimar/mühendis. Deney kapsamı tereddütlerinde muhatap odur.
TS EN 206+A2'de tanımlı, numune grubunun beton sınıfını sağlayıp sağlamadığını belirleyen kural seti. Tek numune üzerinden karar verilmez.
Döküm sırasındaki kayıplar nedeniyle teorik hacme eklenen yedek miktar; uygulamada %3-%7 arasıdır.
Megapaskal; 1 MPa = 1 N/mm² = yaklaşık 10,2 kgf/cm². Dayanım değerlerinin standart birimidir. Çevrim için: birim çevirici.
Betonun standart değerlendirme yaşındaki basınç dayanımı. 7 günlük sonuç erken uyarı, 56 günlük sonuç bazı çimento tiplerinde ek değerlendirme içindir. Takvim için: deney takvimi.
Eski yapılarda kullanılmış, solunduğunda kansere yol açan lifli mineral. Yıkım öncesi tespiti zorunludur; analiz kapsamımız dışındadır.
Sözlük, verdiğimiz hizmetlerin kapsamındaki kavramlarla sınırlı tutuldu. Bir raporda karşılaştığınız ve burada bulamadığınız bir ifade varsa S.S.S. sayfamızdaki soru bulucuya yazabilir ya da doğrudan danışmanımıza sorabilirsiniz. Terimlerin mevzuattaki bağlayıcı tanımları için Resmî Gazete'de yayımlanan güncel yönetmelik metinleri esastır; Hakkımızda sayfamızda dayandığımız düzenlemelerin bağlantıları yer alır.
Kapsamı birlikte belirleyelim — aynı gün içinde geri dönüş.